Daabaco Boggan | Print

 Xalinta khilaafaadka iyo wadooyinka loo maro?

“  From Management prespective” 

• Siciid Xuseen Ciid

Waxaa hareeyay dhamaan warbaahinta soomaliya qaybaheeda kala duwan haba ugu horeeyeen website-yaduye wararka ku saabsan “ khilaafka soo dhexgalay” dowladii lagu soo dhisey kal hore wadanka Kenya, iyadoo aay noqotey arin qalimada iyo codadku ka daaleen qaadaa dhigeeda, ma doonayo inaan ka faaloodo khilaafkas iyo guntiisa siyaasadeed, waxaase qormadaani aay isku dayaysaa inay inay iftiimiso khilaafka, iyo qaababka loo xaliyo, iyadoo la tixraacayo aragtiyada khubarada cilmiga Management oo uu ugu horeeyo Peter drucker, rug-cadaaga boqol jirka ee la aaminsan yahay inuu yahay aabaha cilmiga management ee waqtiyadan danbe.

“Conflict” waa xaalad u dhaxaysa laba qof ama kooxood oo mid walba u arko Kan kale inuu si khaldan u saamayn karo, arin isaga ku wayn.  Is-maandhaaf marka la doonayo in lagu tilmaamo “ Khilaaf “ waa inuu kulansadaa sadex astaamood oo lagu yaqaano khilaafka mida hore waa in afkaar kala duwan la qabaa (sax iyo khalad mideey doonto ha ahaato), in la kala qabo dareen qaloocan (negative) oo qoloba mida kale u aragto inay inay ku kacayaan falal raad xun ku yeelanaya danahooda,si toos ama si dadbanba. Iyo mida sadexaad oo ah In waxa la isku hayaa uu yahay arin labada dhinacba ku wayn oo aay danaynayaan, hadii labada qof ama koox midkood uusan xiiso badan u hayn arinta markaas khilaaf lama oran karo waayo waxaa sahlan inuu dhib yari ku tanaasulo, kaliya afkaarta oo lagu kala gadisnaadaa ma keenayso in lagu tilmaamo khilaaf, inta aay meesha imaanayso in sutida la isku qabto oo qolo walba aay ku dadaasho inaan laga riixin mowqifkooda. 

Conflict ama khilaaf waxaa loo qaybiyaa labo nooc. Kuwaas oo kala ah:

 1- functional conflict- khilaaf shaqayn kara, ama socon kara, Functional Conflict –waa khilaafka dhiirigaliya gaarista goolasha aay koox, hay’ad, shirkad ama dowladi higsato, waa khilaaf caafimaad qaba (positive), dadka khilaafkaani u dhaxeeyo waa kuwo si niyad ah u doonaya inay xal u helaan arin taagan, iyagoo isku dhegaysana si mug leh, mid walbana uu xeerinayo in la helo xal faa, iido u leh dhamaan dhinacyada kala afkaarta ah., khilaafka astaamahaan lihi waxuu soo kordhiyaa talooyin cusub,iyo qaabab casri ah, isagoo organisationka u suurtagaliya xalal farabadan in la keeno,islamarkaana laga doorto mida ugu doorsan ama la isku dhafo afkaaro badan aakhirkana aay ka dhalato xal sal-baaran. Soo bandhida afkaaraha badan ee kala duwani waxay meesha ka saaraysaa in dadku u fekeraan hal nooc, ama il-keliya wax ku wada arkaan, taasoo ka dhigaysa xubnaha hay’ada in miskaxdodu madhalays noqoto, islamarkaana aay ku fekeraan miskax toobal-caaro ah oo aan ahayn tiisa. 

2-Dysfunctional conflict –khilaaf wax curyaamiya, ama aan socon Karin.

Khilaafkaan waxaa lagu qeexaa inuu yahay “ is-qabad, khilaaf, iyo kala maan kaasoo caqabad ku noqda howl gudashada hay’ad, koox, shirkad ama dowlad iwm”. Noocaani (nasiib daro khilaafyada dhacaa noocaan ayay u badan yihiin) waxuu dhex maraa dad aan doonayn inay ka wada shaqeeyaan sidii loo gaari lahaa xal labada dhinacba faa, iido u leh, iyadoo dadkaani aay ka duulaan xal ku qotoma guul iyo guuldaro (win-lose solution).

Dr.Stephen Covey oo ah khabiir looga danbeeyo cilmi-baarisyada ku saabsan hab-dhaqanka dadka iyo hogaaminta (behaverial science and leadership) waxuu qabaa in aragtidaan win-lose solution-ku aay salka ku hayso caqliyad uu ku magacaabay Scarcity Mentality- oo ah in wax walba aay gabaabsi yihiin, oo qof ku uu mar walba uu ku dadaalo inuu isagu noqda midka guushu raacdo, waxuu ku dooday in aragtidaas lagu badalo abundance mentality- oo ah in fursadahu waasac yihiin qof walbana nasiibkiisa iyo qaybtiisa  uu helayo, guushaaduna aaysan jab u keenayn qof kale.

Marar badan khilaafka noocaan ahi waxuu isku badalaa mid shakhsiyadeed oo qab salka ku haya (ego centric) iyadoo aay dhacdo in khilaaf bilowgiisii aad u yaraa laga dhigo mid weyn ama loo ekeysiiyo mid culus, oo xalintiisu adkaato.

 Sidaas dareedadeed ayaay qabaan khubarada maamulku in khilaafka mar allaale iyo markeey muuqdaan astaamihiisu in wax laga qabto, oo aan laga gaban, lagana fogaado in la asturo, ama la inkiro in khilaaf jiro.

Khilaafka curyaamiyaha ahi – Dystfunctional conflict -waxuu dhaxalsiiyaa ururada, bulshooyinka, dowladaha, shirkadaha iyo hay’adahaba natiijooyin xun-xun kuwasoo aay ka mid tahay hoos u dhac weyn oo ku yimaada qiimaha xiriirka, qanaaco yaraan,is-aaminida oo meesha ka baxda,iyo xiriirka  shaqaalaha oo cakirma. Taasoo dhaxalsiisa aakhirka hoos u dhac weyn oo ku yimaada heerka wax soo-saar ama waxqabad ee hey’ada, shirkada, and dowlada iwm.

Waxay kaloo keentaa isku duubnidii iyo is-kaashigii kooxda oo hoos u dhacda taasoo meesha ka saareysa gaarista ama higsashada goolashii loo igmaday urur, hay’ada, shirkad ama dowladi inaay gaaraan. 

Maareynta khilaafyadu (conflict Management) waa nadaam isku xiran (systematic process) kaasoo higsanaya sidii loo heli halaa natiijo aay ku wada qanacsan yihiin dhinacyada khilaafku ku dhexjiro, natiijo ku gacan siisa hey, ada, bulshada, dowlada, ama shirkada inay u howlgalaan si firfircoon islamarkaana aay gaaraan goolashii loo aasaasey.

Ujeedada xalinta khilaafyadu waxay ka bilaabataa in hoos loo dhigo dhicida khilaafyada curyaamiyayaasha ah(dysfunctional conflicts) islamarkaana la faafiyo falsafada ah in  khilaaf walba oo dhaca loo xalin karo  si hufan oo turxaan la,a, islamarkaana aan dhinacna ku ahayn jab iyo guuldaro.

Mid ka mid ah dhinacyada ugu muhiimsan xalinta khilaafyadu waa dabeecada ka hor-taga (proactive nature) tani waa mid laga rabo in hogaamiyayaashu aay mar walba u taagan yihiin inay abuuraan jawi aan dhiirigalin khilaafyada curmaayiyaasha ah. Islamarkaana kor u qaada xalal wada-guuleysi(Win-Win solutions) iyadoo aan dhinacna dareemayn in laga badiyay ama uusan uurka ku hayn ciilqab kaasoo uu la sugayo fursado danbe oo uu ku ciilbaxo, hadii  dhinac ka mid ah khilaafku aamino in natiijadu aay ku jiifsatay islamarkana uu muujiyo qanaaco daro isagoo aaminsan in aan waxba laga qaban ama la iska indho-tiray doodiisii ma noqonayso midaasi xal soo af-jara khilaafka,balse waxay ahaanaysaa qunbulad aasan oo qarxi karta xili walba.

Waxaa ah arin ka fog xirfada maamul-wanaaga in hogaamiyahu noqdo fal-celiye ama (reactionary) taasoo macnaheedu noqonayo dab-damiye markii dhibku ama khilaafku qarxo  isku daya  inuu  xal raadiyo,adigoo aan hore meel ugu diyaarsan qaabab(mechanisms)aad uga hor-tagto khilaafka dhicidiisa,  ama kuwo haduu dhacoba  si degdeg ah loogu afmeero. 

 Hadaba hadaad ogaatey khilaaf waxuu yahay,noocyadiisa, iyo qaababka looga fogaan karo. waxaa maangal ah inaad isweydiiso qaababka lagu xalin karo khilaafka hadiiba uu dhaco ,Talaabooyinka loo maro xalinta khilaafku waa badan yihiin waxaase kuwa ugu muhiimsan ka mid ah:

1)Understanding the cause of the conflict: waa in la fahmaa sababta ka danbeysa khilaafka, sababaha  dhaliya khilaafka badiyaa waxay ku soo ururayaan sadex sababood midkood:

a)      Information: dadku inta badan waxaa dhacda in hadal ama arin kaliya  in qofba si u  fahmo u gaar ah isaga ,waana taay somalidu hore ugu maahmaahdey hadal waa margi, ama hadal nin si u yiri nina si u qaadey.

b)      Process: waxaa dhacda in la isku qabto qaabka howl loo qabanayo, iyadoo hadafka aan la isku diideyn

c)      Objectives: marar badan waxaa dhacaysa in ujeedooyinkaba la isku diidan yahay oo qof walba uu higsanayo  gool iyo ajendayaal u gaar ah

d)      Values: mabaadi,ada iyo hab-dhaqanka oo kala duwanina waxay sababaan khilaafyo oogma.

e)      Styles: qaabka qofnimo iyo shakhsiyada qofeed  ayaa  waxay keentaa in dadku ku kala duwanaadaan qaab-hadalka, dabeecadaha iyo qaab shaqeedkaba taasoo marar badan sababta khilaaf.

2) Understand the intensity of the conflict: in la qiimeeyo heerka khilaafku gaarsiisan yahay, waa in fikrad fiican laga  helaa  heerka afkaarahu kala durugsan yihiin, ilaa xadkee qolo walba diyaar u tahay in xal la helo,iyo heerka qolo walba ku dhegan tahay mowqifkeeda,ama inta aay tanaasul samayn karaan

3) Select A strategy for solving the conflict: waa inaad dejisaa qorshe fog  ama istiratiijiyad aad ku xalinayso khilaafka, waxaa jira afar istiraajiyadood oo lagu maareeyo khilaafyada, mid walbana waxay leedahay duruufo u gaar ah oo aay ku haboon tahay: 

a)      Collaboration: waa istiraatiijiyad ku dhisan in kooxaha ama shakhsiyaadka is-khilaafsani aay ku heshiiyaan inay wada shaqeeyaan islamarkaana la gaaro xal dhamaantood qanciya(win-win solution). Istiraatiijiyadaan waxaa badiyaa la raacaa marka aadan ka maarmin wada shaqaynta dhinaca aad is haysaan, ama aad ogaato in dhinacna uusan ka tanaasuleyn aragtidiisa ,waxaa markaa muhiim ah in qoloda kale aad garwaaqsato xubinta aay ka duulayaan,islamarkaana meel dhexe oo la isla ogol yahay la iskugu imaan lahaa. Waxaadna ogaanaysaa in xaalad walba aay leedahay duruufo u gaar ah.

b)      Domination: marar badan ayaay khasab noqonaysaa in dhinac ka mid ah dhinacyada is hayaa uu maquuniyo  dhinaca kale , taladiisuna  socoto. Xalkaani waxuu imaanayaa marka aragtidaadu aay kaaga  muhiimsan tahay mida qolada kale, xalkaani waxuu dhici karaa marka xiriirku uusan ahayn halbeeg muhiim ah, islamarkaana aadan u baahnayn wada shaqaynta qolada kale,wax u curyaamayaana aaysan jirin.

c)      Accommodation:  tanaasul iyo xero gelin waa xal la isticmaalo marka loo baahan yahay xal degdeg ah, islamarkaana aad gar-waaqsato in qofka kale mowqifkiisu uu aad u  durugsan yahay oo aay muhiim kuula muuqato inaad adigu tiisa u raacdo, iyadoo aad xeerinayso  muhiimada  xiriirka shaqo ee idiin dhaxeeya islamarkaana aadan ka maarmin gacanta iyo xiriir-shaqo wanaag oo idin dhexmara dhinaca kale, adigoo og-in mowqifkaaga aad ka tanaasuli karto, dhib weyniga uusan kaa soo gaareyn.

d)      Avoidance: istiraatiijiyadaani  waa mid ku dhisan in la micno tiro khilaafka islamarkaana aadan waqti ku dhumin xalintiisa, waxayna siyaasadaani imaanaysaa marka xalku  aanu degdeg  ahayn, la iskuna jaakiri karo ama aamusi karo. islamarkaana khilaafku uusan ahayn mid macno badan samayn kara(ka digtoonood in khilaafyo yaryar kugu kaydsamaan waxay isku noqon karaan mashaqo weyn oo aan la  sal gaari karin) ama dhinacyada is-hayaa gartaan inay gacan sadexaad soo dhexgasho oo markaas culeyska xal-raadinta waxaa dhabarka u ridanaya qoladaas dhexdhexaadiyayaasha ah adigana walwal badan kuguma hayso xalinteedu,ama khasaaraha ka dhalan kara in fooda la is-daro(direct confrontation) ayaa kaaga fudud xal raadin aad ogtahay inaan daawo fiican laga gaareyn ,ama aad ogaado in gunta khilaafku aaysan ahayn mid ku dhisan qodobo(principles) ee aay tahay mid ka dhalatay kaliya shakhsiyaad is-diiday(personality clash) xal raadinteeduna yahay gacmo daalin.

Waxaan rajaynayaa in qormadaan koobani aay il-u furto dadka iskugu yimid shaqooyinka sida kuwa ganacsiga, bulshada iyo dowladeedba, sidii aay uga fogaan lahaayeen khilaafyada wax curyaamiya islamarkaana hadiiba khilaaf dhaco loo xalin lahaa…. waa inoo balan kale warsan iyo nabad.

Siciid Xuseen Ciid

MBA, PhD Candidate.
Shariifka@yahoo.co.uk

Faafin: SomaliTalk.com | Aug 5, 2005

MAQAALADA MAANTA:::
»Geeri aan Lagu Cibro Qaadaneynin Cabsiba Ha Joogtee | Dayax
»JAHO XUMIDA XISBIGA UDUB JAANGOYNTA XISBIYADA | Diridhaba
»Jawaab : Somaliland ictiraaf ka fog??? | M.A.Ismacil
»Cudurka Qabiilka Oo Aan Daawada Lahayn Iyo Dadka dhaliya | Bashi
»Ku-meel-gaar:: Maqaaalkii C/Waaxid Khaliif
»Bani`aadamka: Qaabiil iyo Haabiil is-qoonsi-goodii | Bile 
»GABAY: Horta soo deg laba Deel midbaa diirku ka caddaane | Dhuuraq
»Madaxwayne balaayo sheeg ah, Prime Minister beenloow ah | Saida
»Ciidanka Somaliland noqon maayo sidii ciidamadii Rwanda | Janale
»WasiiradaHubeeysan ee Muqdisho Awood Gaar ah la siiyo | X.Carab
»Maqaal Ku Saabsan Isboortiga (Ciyaaraha) | Muuse Abees
»MAQAALADA KALE EE MAANTA::: KA AKHRI HALKAN... GUJI..

BAARID | SEARCH