Ma Qaxootinimadii baad Qayilaad ku darsatay..

DAAWO:- VIDEO: Muhammad: Legacy of a Prophet

Daabaco Boggan | Print

May 27, 2007: Geedi iyo Seyoum Mesfin oo calanka Itoobiya ka taagaya Xamar.... GUJI...

Ali Mohamed Gedi
Prof. Cali Maxamed Geeddi oo Diyaarad Militari oo Itoobiyaan ah keentay Afgooye:29/12/06, Sawirka: AP.
Geeddi oo aan Weli Ka Jawaabin eedayntii ahayd in "uu Mas'uul ka ahaa Mamnuucidii Dhoofinta xoolaha Akhri

Xildhibaan Ka Fakaday Itoobiya

The rise and fall of Mogadishu's Islamic Courts,

Taariikhda Jaadtu siday doonto ha ahaato, waqti iyo qaab kastase ha ku soo galo Soomaaliya e, waxaa is-weydiin leh; Waa maxay Waxyeellada uu jaadku(qaadku) dal iyo dad-ahaan inoo leeyahay ?

Cilmi-baaris laga sameeyay isbaddallada ku yimaada ruuxa Aadamiga ah marka uu qayilayo, dhiiggiisana uu gaaro Jaadku, waxaa ku caddaatay Cilmi-baaristaas ; in dadka qayilayaasha ahi; %95.76 ay ku dhalato maskaxdooda fikrado been ah, mala-awaallo iyo riyooyinka soo-jeedka. %66 hadal-badni bay ku waashaan iyo carrabkooda oo uu kontoroolku ka dhumo.. %45.63 xishood-darri aan caadi ahayn baa lagu arkaa. %64.57 dhaqdhaqaaq badan iyo firfircooni baa ku soo siyaadda, oo aad mooddo in ruuxaba la weheliyo. %16.54 Caloosha ayaa fariisata oo saxaradaa ku dhegta. %64.57 gaajo badan ayay isku arkaan. %34.37 dhismaha, awoodda jirkooda iyo maskaxdooda ayaa hoos-u-dhac ku yimaada. %51.35 hurdo la'aan iyo soo-jeed badan bay ka qaadaan qayilaadda. %95.28 Qayilayaashu waxay isku arkaan madax-xanuun aan caadi ahayn oo ka imanaya daroogada jaadka. %60 Ragga qayila rabitaan xoog leh oo ah; in ay haween u tagaan(galmoodaan) bay dareemaan, hase yeeshee, markii ay haween u tagaan %61 raggaasu way ku guul-darraystaan in ay arrinkaas si fiican uga soo dhalaalaan, oo fashilaad xagga galmoodka ah baa ku dhacda iyo haweenkii oo ay qancin-kari waayaan.

Cilmi-baarisyo kale oo meelo iyo waqtiyo kala duwan laga sameeyay waxyeellada Jaadku, waxaa lagu soo ururiyay, sidan:- b) Baabi'inta dhaqaalaha qofka, qoyska iyo qarankaba. t) Duminta iyo hoos u dhigidda anshaxa qoyska iyo kan bulshada guud ahaanteed. j) Dayacaadda Shaqada, Waxbarashada iyo Cibaadaysigaba. X) Hoos-u-dhigidda caafimaadka qofka qayilaya iyo kan guud ee bulshadaba. Wuxuuna kaalin wayn ka qaataa Qaadku fidinta cudurrada la is-qaadsiiyo. Xubnaha jirka ee uu sida gaarka ah u waxyeelleeyo waxaa ka mid ah; Afka, indhaha, caloosha, dheef-shiidka, sambabbada, wadnaha iwm. Kh) Wuxuu wax u dhimaa caqliga iyo dhimirka. D) Wuxuu faafiyaa anshax-xumida iyo dembiyada, sida; tuuganimada, shaxaatanka, gogol-dhaafka, dhillaysiga iwm.

Daraasad ay samaysay Kulliyaddii Caafimaadka ee Jaamacaddii Ummadda Soomaliyeed, taas oo uu Guddigii Sare ee Dabar-goynta Qaadka ee Soomaaliya uu nuqul ka helay 80-meeyadii, waxay caddaysay daraasaddaasu; In da'dii ugu badnayd xagga qayilaadda Soomaalida waqtiyadaas ay ahayd da'da u dhaxaysa 20 ilaa 40 jir. Xagga deegaannada Soomaaliya %39.17 ayay ahaayeen dadkii reer Muqdisho ee qayili jiray, halka ay reer Hargaysa qayili jireen %84.22 oo da'da aan soo sheegay ka mid ah, halkaasna waxaa si cad uga muuqata inay reer Hargaysa ka qayilaad badnaayeen reer Muqdisho, inkastoo deegaannada qaarkood aad laysugu dhex-yaacay marka arrimahaas laga hadlayo..

Marar iyo meelo kala duwan, waxaan isku mashquuliyay in aan ogaado ; haddii uu Qaadku waxtar u leeyahay kuwa caadaystay qayilaadda iyo in- kale; Jawaabta kaliya ee aan dadkaas ka helay waxay ahayd; " Haddii uu Mashaakil ku haysto, wuu ku illowsiinayaa, caajiskana wuu kaa baabi'inayaa...". Xagga waxyeellada wey qireen inta-badan saaxiibbadu dhibaatooyinka dhaqan, dhaqaale,bulsho iyo caafimaad-darro oo uu qaadku wato. Nin macallin ah oo ku-dhowaad 20 sano si xad-dhaaf ah u qayili jiray, baan la kulmay isagoo aan saddexdii sano ee ugu dambaysay anan qayilin, joojiyay, kana fogaaday qaadka iyo meelaha lagu qayilaba. Waxaan macallinkaas kala sheekaystay wixii isbaddal ah ee uu isku arkay tan iyo maalintii uu sida dhiirranaanta ah u joojiyay qayilaadda, wuxuuna igu yiri macallinku;" Isbaddalka igu dhacay dhiiggayga iyo muuqaalkayga ayaad ka garan kartaa, haddiise aan kuu sii caddeeyo; waan naaxay, cuntadaa ii furantay, caafimaadkayga ayaa wanaagsanaaday, gurigii baa degganaansho xagga qoyska ah ka dhacday, xanaaqii badnaa baa iga baaba'ay, dhaqaale-ahaan 430$ oo igaga bixi jiray sannad kasta xagga qayilaadda ayaa ii baqday.." .Wuxuu hadalkiisa ku soo gabagabeeyay ;" Sow shax-shax ma ahi saaxiib ..?".

Iyadoo ay waxyeellada jaadku sidaa tahay, la og-yahay, la arkayo, la aqrisanayo, lana maqlayo, ayaa haddana waxaa yaabka-yaabkii ah, inuu si xawli ah ugu sii fidayo meel kastoo ay Soomaalidu joogto. Ma-dawlad la'aantaa noogu wacan ? ma damiirkii dadnimaa dhintay ?...Si kastoo ay tahayba, waxay qayilaaddu ku baahday dhammaan Gobollada, degmooyinka iyo tuulooyinka dalka. Xagga dibadaha meel kastoo ay Somaalidu u qaxday in badan oo ka mid ah, si toos ah iyo si dadbanba wey u helaan qaadka, waana ay qayilaan; Afrika, Yurub iyo xataa Ameerika.

Haddaba, waxaa is-weydiin leh; Waa maxay waxyeellada dheeraadka ah ee uu qaadku u yeelan karo ruuxa Qaxootiga ah, ? Sidee bayse xaaladdiisu noqonaysaa; haddii uu Qaxootinimadii ku darsado Qayilaad ...?!!