Horraantii 1990-kii, markii la maqlo maalinkaan oo kale dadku aad bay u dhibsanayeen hase ahaatee marba marka ka dambeysa dadku waxay soo xusuusnayeen maalinkaa, waayo markaa hore Maxamed Siyaad Barre iyo Oktoobarba dadka waxay ula muuqdeen kuwo ragaadiyay dalka iyo dadka Soomaaliyeed hase ahaatee waayadaan dambe waxaa bilaabatay in dib loo xusuusto Maxamed Siyaad Barre loona duceeyo, waayo waxaa soo baxay gadaashiis dad ka sii daray, oo Soomaalidu waxay tiraahdaa Furuq ka guur oo Qanje u guur, waayo Xukunkii Maxamed Siyaad Marka loo eego sharci la’aanta maanta ka jirta dalka wuxuu noqonayaa mid loo baahnaa. Inkastoo uu Dictator ahaa Maxamed Siyaad Barre haddana dalka waxaa ka jiray nidaam iyo kala dambeyn, balse markii la riday xukunkiisii waxay Soomaaliya kulansatay wixii dambi ah ee ka jiray caaalamka, waxaa dhacay dil, dhac, kufsi, boob hanti dadweyne iyo mid qaranba. Markii uu baxay Maxamed Siyaad Barre dalka gaar ahaan Magaalada Muqdisho waxaa u dhammaan adeegyadii Bulshada, sida Biyaha, Kontada, Caafimaadka, Waxbarashada iyo wixii la mid ah, hase ahaatee kooxihii dalka qabsaday waxay cagta mariyeen wax kasta oo astaan u ahaa dowladnimada iyagoo markaa u arkayay inuu hantidaa iska lahaa Max’ed Siyaad.

Eryidii Siyaad kaddib waxaa dalka ka dhismay dowlado ay kala hoggaaminayeen Cali Mahdi Maxamed, Middii Salballaar, tii Cater iyo Midda haatna lagu soo aasaasay Kenya iyadoo Col. C/llaahi Yuusuf loogu doortay Madaxweyne 10-Oktoobar sannadkaan, waxaadna mooddaa in magacii Oktoobar uu dib noogu soo laabtay, iyadoo maanta ku beegan 21-ka Oktoobar la filayo in la magacaabo Ra’iisul wasaaraha Dowladda Federalka Soomaaliya. Haddaba waxaa is weydiin mudan in Oktoobartaan ay noo dhalatay dowladda ma naga tirtiri doontaan diiftii iyo dhibaatadii na soo martay 14-Oktoobar oo u dhexeysa labadan Oktoobar. Maanta oo kale waxaa dalka ka dhici jiray Fantasiyo iyo damaashaadyo, waxaana xooggooda ugu weyn soo bandhigi jiray ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeed oo iyagu haatan noqday kuwo aan waxba qaban oo ah uun dowlad sugayaal si ay mar labaad uga dhex muuqdaan bulshada Soomaaliyeed, una difaacaan dalka iyo dadka dulman.

Xuseen Maxamed Faarax Ceydiid oo ka mid ahaa musharrixiintii u tartantay jagada Madaxweynenimada Soomaaliya ayaa mar uu u warramayay saxaafadda waxa uu sheegay in Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya ay xaq u leeyihiin in ay qaataan Beelaha Ururka USC, gaar ahaan kuwa fadhigoodu yahay magaallada Muqdisho. Mar wax laga weydiiyey Beesha xaqa u leh Ra’iisul Wasaaraha waxa uu yiri "Anigu beel qura farta kuma godayo, balse waxaa iska leh ururka USC", waxaa kale oo wax laga weydiiyey Xuseen in haddii uu waayo xilka Ra’iisul Wasaarenimada Soomaaliya uu la shaqeynayo dowladda cusub waxa uu yiri "Haa…., haddii ay si caddaalad ah u dhacdo waan la shaqeynayaa, waayo shacabka Soomaaliyeed uma baahna dagaal dambe iyo dhibaato hor leh". Xuseen waxa uu si kulul u beeniyey warar ka soo yeeray mid ka mid ah taliyeyaashiisa ciidammada ee ee sheegayay in C/llaahi Yuusuf uusan imaan karin deegaannada uu ka taliyo Isbahaysiga SNA, waxaa kale oo uu gaashaanka ku dhuftay in C/llaahi Yuusuf uu gor-gortan kula galay in haddii loo magacaabo jagada Ra’iisul Wasaarenimada Soomaaliya uu dowladda ku wareejin doono xarunta Maddaxtooyada Villa Somalia. Wareysi uu bixiyey Xuseen Ceydiid intii uusan bilaaban shirka dib u heshiisiinta Soomaaliyeed ayaa waxa uu ku sheegay in haddii uu waayo jagada Madaxtinimada Soomaaliya uu xaq u leeyahay in uu noqdo ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, waxaana la sheegay in dhowaan kulan gaar ah ay yeesheen C/llaahi Yuusuf iyo Xuseen Ceydiid, ayna ka wada hadleen cidda loo magacaabayo Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya.

Dhinaca kale Madaxweynaha Dowladda cusub ee Federalka Soomaaliyeed C/llaahi Yuusuf Axmed ayaa weli wada la tashiyadii uu la yeelanayay siyaasiyiinta Soomaaliyeed iyo weliba Beesha caalamka ee ku saabsan cidda loo magacaabayo Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, iyadoo C/llaahi Yuusuf ay soo gaarayaan cadaadis kaga imaanaya Beesha caalamka ee ah in uu deg-deg u magacaabo Ra’iisul Wasaaraha inta uusan u ambabixin magaallada New York ee dalka Mareykanka

Munaasabad lagu xusayay sannad-guuradii labaad ee ka soo wareegatay markii la aasaasay dalladda isku xirka nabadda iyo horumarinta dhallinyarada Soomaaliyeed ee SOYDEN ayaa maalinnimadii shalay ka dhacay Hotelka Suxufi ee magaalada Muqdisho.

Munaasabaddaas ayaa ugu horreynba waxaa hadallo kala duwan ka soo jeediyay wakiillada SOJON, SIRWA, ELMAN, Xoogagga Waddaniyiin-ta Soomaaliyeed iyo ururrada Haweenka Soomaaliyeed, sidoo kale waxaa halkaa ka hadlay rug caddaaga siyaasiga Soomaaliyeed Cali Shido Cabdi oo ka hadlay halgenkii gobonnimo doonka Soomaali-yeed, gaar ahaan Dhallinyaradii SYL, isagoo farta ku fiiqay in dhallinyarada maanta looga baahan yahay, gaar ahaan dalladda SOYDEN ururrinta iyo taabbo gelinta nabadda iyo dib u dhiska dalka, isagoo dhanka kalena rajo wanaagsan ka muujiyay doorashadii Madax-weynaha Federalka ee Soomaaliya ee dhawaantaan ka dhacaday dalka Kenya.

Ugu dambeyn waxaa halkaa ka hadlay guddoomiyaha dallada iyo isku xirka nabadda iyo horumarinta dhallinyarada Soomaaliyeed SOYDEN Mudane Cusmaan Muxyadiin Macallin (Shaatax) oo ugu horreyba hambalyo iyo bogaadin u soo jeediyay dhallinyarada Soomaali-yeed, isagoo sheegay in waxqabadka hay’adda SOYDEN inuu yahay wax muuqda, isagoo sheegay illaa iyo markii la dhisay hay’addaan inay waxbarsho kala duwan u fidiyeen illaa 600 dhallinyardo Soomaaliyeed ah, iyagoo bartay mehrado kala duwan, sida Electaric-kada, Computer-ka iyo Camera-Video.

Mr. Shaatax ayaa baaq u soo jeediya bulshada Soomaaliyeed, isagoo ugu baaqay inay daboolaan baahidda nabadda, isagoo dhinaca kalena soo dhaweeyay shirka dib u heshiisiinta Soomaaliyeed ee dalka Kenya. Munaasabaddaas ayaa waxaa lagu daawaday FIlim Dukumenti ah oo ka hadlaya waxqabadka hay’adda SOYDEN, muddadii labada sano ahayd ee ay jirtay.

Wararka naga soo gaaraya dalka Yemen waxay sheegayaan in macallimiin Soomaaliyeed lagu haysto safaaradda Soomaalida ee dalka Yemen, kaddib markii lagu eedeeyay inay keeneen shahaadooyin tirtiran.

Macallimiintaan oo isugu jira kuwo dhiga xisaabta, Fisigiska iyo Ingiriiska, ayaa waxaa ay gaarayaan 10-macallin, hase ahaatee mar aan wareysannay macallimiintaas waxay noo sheegeen in lagu haysto si gardarro ah oo uu ku eedeeyay arrintaan inay ka dambeeyeen mas’uuliyiin ka tirsan safaaradda Soomaalida Yemen.

Macallimiintaan ayaa ah kuwo khibarad ku leh macallinnimada haystana shahaadooyin sax ah, hase ahaatee safaaraddu ay doonayso inay musuqmaasuqdo ama ay dafirto macallin-nimadeeda iyadoo macallimiinta kale ee ku sugan dalka Yemen ay dalbanayaan in macalliniintaasi loo soo celiyo xorriyaddooda isla markaana la sii daayo.

Dhawaan ayaa dowladda Yemen waxayu ka dalbatay safaaradda Soomaalida ee dalka Yemen inay keenaan 145-macallin kuwaasoo isugu jira kuwo dhiga maadooyinka xisaabta, Fisigiska, Kimistiriga, ingiriiska iyo Qur’aanka kariimka ah, balse waxaa la sheegay inay safaaraddu qaadatay macallimiin aan wax khibrad ah lahayn oo la sheegay in halkaas lagu geeyay hab qabiil.

Shacabka Yemen ayaa aad u daneeyay ama aad u jecel inay carruurtooda wax baraan macallimiinta ka timaadda dalka Soomaaliya, iyadoo lagu sheego inay yihiin kuwo ay aqoontoodu sarreyso isla markaana leh xifadda macallinnimo, waxayna macalliniinta Soomaaliyeed ka howlgalaan dhamaan gobollada dalka Yemen, iyadoo qabaa’ilka dalka Yemen ay isugu faanaan aqoonta iyo xirfadaha.

Hay’ad ka mid ah hay’adaha Xuquuqda Aadanaha oo lagu magacaabo (Elman Peace & Human Rights Center) ayaa walwal iyo walbahaar ka muujisay geeridii lama filaanka ahaa ee ku timid ALLAHA u naxariistee General Max’ed Xaashi Gaani, waxaana hay’addu sheegtay in tuhun weyn laga qabo in si xeeladeysan loo dilay, kaddib markii la arkay dhiig fara badan oo buuxiyey hoostiisa, kana yimid sankiisa.

Hay’addu waxay sheegtay in Gen. Maxamed Xaashi Gaani uusan ahayn ninkii ugu horreeyey ee ku dhinta dalka Kenya, balse ay dalkaasi ku dhinteen illaa iyo 4-xildhibaan inta la og yahay, waxayna hay’addu ka dalbanaysaa dowladda Kenya in ay si wanaagsan u baarto waxa sababay geerida Gen. Gaani, waxaa kale oo ay hay’addu ugu baaqeysaa dowladda Itoobiya in ummadda Soomaaliyeed ay dib ugu soo celiso gaadiid iyo hub fara badan oo ay kala wareegtay Gen. Gaani, kaddib markii uu iska dhiibay Baarreey horraantii 1992-kii, iyadoo Dowladda Itoobiya waqtigaasi ku dhawaaq-day in hubkaasi iyo gaadiidkaasi dib ugu soo celin doonto dowladda Soomaaliyeed marka ay dhalato dowlad, waxayna hay’addu uga tacsiyeynaysaa geerida lama filaanka ah ee ku timid Gaani qoyskii iyo ehelladii uu ka geeriyooday iyo guud ahaan ummadda Soomaaliyeed, waxaana qoraalkan na soo gaarsiiyey Eng. Sudan Cali Axmed.

Wararka naga soo gaaraya magaallada Gaalkacyo ee Gobolka Mudug waxa ay sheegayaan in maalintii shalay ahayd ay magaalladaasi ka dheceen bannaanbax aad u ballaaran oo ay dhigeen ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed, waxaana bannaanbaxaasi ka qayb galay qaybaha kala duwan ee ciidanka oo ku dhawaaqayay "Waxaan diyaar u nahay in aan la shaqeyno dowladda cusub ee Soomaaliyeed", waxaa kale oo hadalladooda laga dhedhen-sanayay in ay si aad ah ugu faraxsan yihiin dowladda cusub ee u dhalatay shacabka Soomaa-liyeed, iyadoo wararku intaasi ku darayaan in Gaalkacyo ay ka bilaabatay is diiwaan gelinta iyo ururinta ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed, iyadoo maalmaha soo socdana diiwaan gelin noocan oo kale ah ay ka bilaaban doonto magaallooyinka Boosaaso, Garoowe & deegaanno kale.

Xoghayaha guud ee Qarammada Midoobay ayaa warbixin u gudbiyay golaha ammaanka taasoo uu ku faahfaafiyay doorka ay Qarammada Midoobay ku yeelan doonto arrimaha Soomaaliya, kaddib markii dhawaan la doortay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Soomaaliya.

Sarkaalkaan oo lagu magacaabo Maxamed Dheere ayaa waxaa haysta kooxo dabley ah oo ku sheeganaya lacago, hase ahaatee maamulka dooxada Jubba ayaa dadaal ugu jira sidii loo sii dayn lahaa sarkaalkaas oo ka mid ahaa ciidammo uu hoggaaminayay Aadan Saransoor oo dhawaan tagay magaalada Kismaayo si ay uga qaybqaataan dagaalladii dhawaan lagu qaaday Gen, Maxamed Siciid Xirsi Morgan.

Afhayeen u hadlay RRA ayaa u soo jeediyay maamulka Dooxada Jubba inay dadaal u galaan siidaynta sarkaalkaas.

Wafdigaan ayaa ujeeddada ugu weyn ee ay halkaas u tagayaan ay tahay kaddib markii C/laahi Yuusuf oo ah Madaxweynaha Soomaaliya uu shaaca ka qaaday inuu wada hadal la galayo maamulka Somaliland.

Axmed Maxamuud Siilaanyo oo shalay u warramayay Iddacadda BBC-da maamulka Somaliland ayaa wuxuu shalay caddeeyay in dowladda uu hoggaamiyo Col. C/llaahi Yuusuf inay halis gelin karto iyo gooni u goosadka Somaliland, isagoo sheegay inaysan marnaba Somaliland wada xaajood la geli doonin dowladda u dhalatay Somali weyn wuxuuna sheegay in Somaliland ay ka go’an tahay raadinta madax bannaanidooda